മുന്നോട്ടല്ല, പിറകിലേക്ക് ഒഴുകുന്ന ഇന്ത്യയിലെ നദി, തലതിരിഞ്ഞൊഴുകുന്ന നദിയെ അറിയാം

ഇന്ത്യയിലെ നദികളുടെ ഒഴുക്കിന് പൊതുവേ സമാന രീതിയാണ്. ഭൂരിഭാഗം വലിയ നദികളും ഹിമാലയത്തിൽ നിന്നോ മധ്യ മലനിരകളിൽ നിന്നോ ഉത്ഭവിച്ച് കിഴക്കോട്ടൊഴുകി ബംഗാൾ ഉൾക്കടലിൽ ചേരുന്നു. എന്നാൽ ഈ പൊതുരീതിയെ തകിടം മറിക്കുന്ന നദിയാണ് നർമ്മദ. രാജ്യത്തിന്റെ ഹൃദയഭാഗത്തുകൂടി ഒഴുകുന്ന നർമ്മദ, കിഴക്കിന് പകരം പടിഞ്ഞാറ് ദിശയിലേക്ക് നീങ്ങുന്നു, അറബിക്കടലിൽ ചേരുന്നു.

ഏകദേശം 1,310 കിലോമീറ്റർ ദൂരമുള്ള നർമ്മദ, ഇന്ത്യയിലെ അഞ്ചാമത്തെ വലിയ നദിയാണ്. ഗംഗയെയോ ഗോദാവരിയെയോ പോലെ ബംഗാൾ ഉൾക്കടലിലേക്ക് ഒഴുകുന്നതിന് പകരം, ഉത്ഭവസ്ഥാനത്ത് നിന്ന് പടിഞ്ഞാറോട്ടാണ് ഇതിന്റെ യാത്ര. അറബിക്കടലിലാണ് ഇത് ലയിക്കുന്നത്. ചുരുക്കം ചില നീണ്ട ഇന്ത്യൻ നദികൾ മാത്രമാണ് ഇത്തരത്തിൽ പടിഞ്ഞാറോട്ടൊഴുകുന്നത്. താപി നദിയും ഇതിൽ ഒന്നാണ്.

മധ്യപ്രദേശിലെ അമാർകണ്ടകിൽ നിന്നാണ് നർമ്മദയുടെ ഉത്ഭവം. വനങ്ങളാൽ സമൃദ്ധവും തീർത്ഥാടന കേന്ദ്രമെന്ന നിലയിലും പ്രസിദ്ധമാണിവിടം. ഇവിടെനിന്ന് പടിഞ്ഞാറോട്ടൊഴുകി, നർമ്മദ മധ്യപ്രദേശിലൂടെ കടന്നുപോകുന്നു. പിന്നീട് കുറച്ചുദൂരം മഹാരാഷ്ട്രയിലൂടെയും തുടർന്ന് ഗുജറാത്തിലൂടെയും ഒഴുകുന്നു. ഭറൂച്ചിനടുത്ത് അറബിക്കടലിൽ ചേരുന്നതോടെ നർമ്മദയുടെ യാത്ര അവസാനിക്കുന്നു.

നർമ്മദയുടെ ഒഴുക്കിന്റെ ദിശയെ നിർണ്ണയിക്കുന്നത് ഭൗമശാസ്ത്രപരമായ പ്രത്യേകതകളാണ്. പുരാതന ടെക്റ്റോണിക് പ്രവർത്തനങ്ങളാൽ രൂപപ്പെട്ട കിഴക്ക് നിന്ന് പടിഞ്ഞാറോട്ട് ചരിഞ്ഞുകിടക്കുന്ന ഒരു ഭ്രംശ താഴ്‌വരയിലൂടെയാണ് ഇത് ഒഴുകുന്നത്. വടക്ക് വിന്ധ്യ പർവതനിരകളും തെക്ക് സത്പുര പർവതനിരകളും ഈ താഴ്‌വരയ്ക്ക് അതിർത്തി തീർക്കുന്നു. ഈ പ്രത്യേക ഘടന കാരണം നർമ്മദ മറ്റ് നദികളിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി പെരുമാറുന്നു. ഇത് ഡെൽറ്റ രൂപീകരിക്കാതെ, കടലിൽ ചേരുന്നിടത്ത് ഒരു അഴിമുഖം സൃഷ്ടിക്കുന്നു.

നർമ്മദ തടം വൈവിധ്യമാർന്ന ഭൂപ്രകൃതികളെ ഉൾക്കൊള്ളുന്നു. മുകളിലെ പ്രദേശങ്ങൾ കുന്നുകളും വനങ്ങളും നിറഞ്ഞതും ജനവാസം കുറഞ്ഞതുമാണ്. പടിഞ്ഞാറോട്ട് മാറുമ്പോൾ, സമതലങ്ങൾ കൂടുതൽ ഫലഭൂയിഷ്ഠവും തുറന്നതുമാകുന്നു. ഗോതമ്പ്, പയറു വർഗ്ഗങ്ങൾ, പരുത്തി തുടങ്ങിയ കൃഷികൾ ഇവിടെ നദിയെ ആശ്രയിച്ച് നടക്കുന്നു. കുടിവെള്ളവും നർമ്മദ നൽകുന്നു. കനാലുകളും സംഭരണികളും ജലസേചനം വ്യാപകമാക്കിയിട്ടുണ്ട്.

നർമ്മദയിൽ നിരവധി വലിയ അണക്കെട്ടുകൾ നിർമ്മിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഗുജറാത്തിലെ സർദാർ സരോവർ അണക്കെട്ടാണ് ഏറ്റവും പ്രശസ്തം. മധ്യപ്രദേശിലെ ഇന്ദിരാസാഗർ അണക്കെട്ട്, ഓംകാരേശ്വര് അണക്കെട്ട് എന്നിവ മറ്റ് പ്രധാന പദ്ധതികളാണ്. ഈ അണക്കെട്ടുകൾ വൈദ്യുതി ഉത്പാദിപ്പിക്കുകയും കൃഷി, ഗാർഹിക ആവശ്യങ്ങൾക്കായി വെള്ളം നൽകുകയും ചെയ്യുന്നു. അതേസമയം, ഭൂമി, കുടിയൊഴിപ്പിക്കൽ, പാരിസ്ഥിതിക ആഘാതം തുടങ്ങിയ വിഷയങ്ങളിൽ ഇവ സംവാദങ്ങൾക്ക് വഴിയൊരുക്കിയിട്ടുണ്ട്.

നർമ്മദയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് പ്രകൃതിദത്തമായ ഒട്ടേറെ പ്രത്യേകതകളുമുണ്ട്. ജബൽപൂരിനടുത്ത് ഉയരംകൂടിയ മാർബിൾ പാറകളായ മാർബിൾ റോക്സിലൂടെയാണ് നദി ഒഴുകുന്നത്. സമീപത്ത് ധുന്ധാർ വെള്ളച്ചാട്ടം പ്രത്യേകിച്ച് മൺസൂൺ കാലത്ത് ശക്തമായ സ്പ്രേയായി താഴേക്ക് പതിക്കുന്നു. ഈ സ്ഥലങ്ങൾ നദിയുടെ ഒഴുക്കിനെ ഉൾക്കൊള്ളുകയും നിലനിർത്തുകയും ചെയ്യുന്ന പ്രതീതി നൽകുന്നു.

പലർക്കും നർമ്മദ ഒരു നദിയെന്നതിലുപരിയാണ്. മഹേശ്വർ, ഓംകാരേശ്വര്, അമാർകണ്ടക് എന്നിവിടങ്ങളിലെ ക്ഷേത്രങ്ങളിലേക്ക് വർഷം മുഴുവൻ ഭക്തർ എത്താറുണ്ട്. ചിലർ നർമ്മദ പരിക്രമണം എന്ന നീണ്ട യാത്രാനുഷ്ഠാനം നടത്തുന്നു. നദിയെ ജീവനുള്ള ഒരു സാന്നിധ്യമായാണ് കണക്കാക്കുന്നത്. തലമുറകളായി വിശ്വാസങ്ങളും ആചാരങ്ങളും നർമ്മദയെ ചുറ്റിപ്പറ്റി വളർന്നു വരുന്നു.